Newroz cejna, gelên rojhilata navîn e. Kurd, faris, Azerî, Turkmen, Belucî û hwd... her sal, seva ku 20'ê adarê bi 21'ê adarê ve girê dide, agir dadidin û hatina buharê pîroz dikin.

Di dîroka kurdan de jî, newroz weke çîroka vejînê cîh digire. Li gorî rîvayetê, Hesinkar Kawa, li dijî serdarê zordest Dehaq serî hil dide û agir dadide. Ji wê rojê ve ye hemû gelên vê xakê, agir dadidin û vê rojê pîroz dikin.

Çîroka Newrozê

Di demeke kevn de, li welatê bapîrên kurdan, padîsahek hebû, navê wî Dehak bû. Dehak, keyekî pir zalim bû. Wî welatê kurdan wêran kir. Di gund û bajaran de mirov nehistin. Zîndanên wî, ji girtiyan tim dagirtî bûn û celadên wî ji serîbirrînê nediwestiyan. Dehak bi awayekî ji xwe bawer, tim rûdinist, zêr û zîv û kevirên buhadar, morîk û mircanên xizna xwe dijmartin, bi hespên xwe yên rewan û esîl serbilind bû û tu kes ji xwe mezintir û di ser xwe re nedidît.

Ji kustin û wêrankirinê têr nedibû, dixwest deverên hîn firehtir werbigire û talan bike. sevekê, Dehak xewneke xirab dît. Nîvê sevê, ji ber êseke dijwar ji xewê siyar bû. Gazî zana û bijîskên li qesrê kir û ji wan re got:

– Ji ber vê êsa dijwar xew nakeve çavên min. Zû ji min re dermanekî peyda bikin; yan na ez ê serê we tevan jê bikim!

Hekim û bijîskên qesrê, li lasê Dehak nêrîn ew pelandin. Çavên wan li du birînên ku li ser her du milên wî bûn ketin. Tev bi hev re mat man. Gotinek ji devên yekî derneket. Ji ber, heta wê gavê tu kulên bi wî rengî nedîtibûn û ne jî êsek bi wî awayî bihîstibûn. Lê Dehak ji ber êsa xwe her bi ser wan de dikir qêrîn:

– Hûn çi bêçare li ser min rawestiyane! Zû dermanekî bidin min. Ez peritîm, sewitîm! Hûn tebîb û bijîjkên herî bas û sahreza ne. Ma hûn derman peyda nekin dê kî peyda bike? Hekîmekî ji wan, dest da ber xwe û got:

– Heta niha birîneke weha min ne dîtiye û ne jî bihîstiye. Lê wa diyare ku mêjiyê teze dikare bibe melhema van birînan.

Belkî hekîm dixwest xwe ji berpirsiyariyê xelas bike. Lê belê ev pêsniyar ji Dehak re bû sebeb ku ji “mêjiyên teze”, mejiyê zarokan bide ser birîna xwe. Wî emir da ku her roj mejiyên du zarokan bînin, bikin qurbana birînên ser milên wî ku bibûn wek du marên qelisî û dev vekiri. Bi vî awayî, rojê bi mêjiyên du zarokên nûhatî, kulên ser milên Dehak dihatin dermankirin. Lê carna zarok ji vê belayê dihatin xelas-kirin. Zarokên ku dihatin xelaskirin li sênaya nedihistin, rêdikirin çiyan, di sikeftan de vedisartin. Her ku diçû çiya bi mirovên reviyayî tijî dibû. Jiyan di sikeftan de berdewam bû. Ava kanî, dar û ber û fêkiyên çiyan têra jiyana wan dikir.

Demeke dirêj derbas bû. Lê kulên ser milên Dehak bi hev ve nekeliyan. Her ku diçû xerabtir dibûn. Agir ji devê Dehak dibariya. Tirs ketibû dilê her kesî. Dayik û bav, ji tirsa ku kengê dê dor were zarokên wan xew nediket çavên wan. Tu hêzeke ku tistekî ji Dehak re bibêje tunebû. Ji tirsa zarokên xwe gelek malbatan berê xwe dabûn çiyayên asê. Lê gel nema êdî di sikeftan hildihat.

Kawa, kurdekî hesinkar bû. Zarokên wî jî ji kulên Dehak re bûbûn qurban. Edî kêr gihabû hestî. Kawa ji tirsa qurbankirina zarokê xwe yê dawî, heval û hogirên xwe yên pêbawer kom kirin û ji wan re behsa zulm û zordariya Dehak kir. Plana kustina Dehak ji wan re eskere kir. Her kesî fikir û planên Kawa pejirandin û li benda îsareta wî man. Kawa gotibû gava ku ez Dehak bikujim, ez ê herim ser banê qesra wî agir vêxim. Ku we agir dît, bizanin ku min Dehak kustiye. Kawa, ji heval û hogirên xwe re dest bi çêkirina çekan kir û bi dizî li wan belav kirin. Ji xwe re çakûçekî ku mirov pê hesin dikute, çêkir. Gava leskerên Dehak hatin ku lawê Kawa yê dawî jî bibin, Kawa ji leskeran re got:

– Hûn herin, ez ê niha, bi destê lawê xwe bigirim û bînim. Ez dixwazim ji bo saxiya padîsahê xwe lawê xwe bi destê xwe bikim qurban û li ber lingên padîsahê xwe deynim. Gava leskeran ev xeber gihandin Dehak, kêfa wî hat, sa bû û çavên wî ma li riya Kawa. Kawa, çakûçê xwe kir destê xwe, lawê xwe girt û berê xwe da qesrê. Gava gihast ber derî, leskeran dergeh jê re vekir. Kawa, raste rast berê xwe da sahnisînê ku text lê vegirtî û Dehak li ser rûnistî bû.

Dehak ji Kawa re got:

– Tu qehremanekî bê hempa yî, tu nîsana fedakariyê yî. Bijî! Kawa, pistî gotinên Dehak, bêtir nêzîkî wî bû. Bi çengê lawê xwe girt û bir li ber piyên wî dirêj kir. Kawa çakûçê xwe bilind kir. Lê li sûna ku li serê lawê xwe bide, bi hemû hêz û hêla xwe dawesand serê Dehak. Taca serê wî gindirî. Piraniya lesker û xizmetkarên wî gava dîtin ku Dehak bi rastî mir, kêfa wan hat û yên mayî, ji desthilanînê ketin, teslîm bûn. Kawa bi destê lawê xwe girt û hilkisiya ser banê qesrê û agirekî gurr li wir dada. Dema heval û hogirên Kawa çav li êgir ketin, wan jî dest pê kir û êrîs anîn ser qesrê, lesker û hevalbendên Dehak yên mayî dîl girtin, yên teslîm nebûn jî kustin. Gava gelê li çiyê jî agirê azadiyê dîtin, fêm kirin ku plana Kawa bi ser ketiye. Dehak hate kustin û dawiya zordariyê hat. Wan jî li ser çiyan agirê azadiyê pêxist.

Belê wê êvarê ne tenê li çiyan, li her aliyê welêt agir hate dadan. Gel ji deverên asê daket û bi mesaleyan berê xwe da gund û bajarên xwe. Li her aliyên welêt jiyaneke nuh û azad dest pê kir. Roja din, her kesî xemla xwe girêda û li meydanan govend gerandin. Û bi xwarinên xwes li seyrangehan civiyan, kêf û sahî kirin. Ew roj, roja 21ê adarê bû. Ji wê rojê û bi vir de ye, ku her sal roja 21ê adarê wek NEWROZ, ango wek cejna yekitî, berxwedan û azadiyê tê pîrozkirin.